نقش قاعده «احسان» در نفي و ايجاب مسؤوليّت مدني دولت

قاعده «احسان»، يكي از قواعد بسيار مهمّ فقهي است كه با دقّت در مفادّ اين قاعده مي‌ توان مباني ضمان و عدم ضمان دولت را در صور گوناگوني كه بر طبق قاعده احسان صورت مي ‌پذيرد، ترسيم نمود. به عنوان نمونه، ممكن است كه شخصي به عنوان احسان، عملي خسارت ‌بار را انجام دهد كه به جهت آن كه محسن است ضامن جبران خسارات نگردد، ولي از باب دلالت قاعده احسان بر امور عدمي، مي توان براي اين قاعده، در جهت اثبات ضمان دولت همانند نفي ضمان، نقش قائل گرديد. از جمله نتايج اين تحقيق آن است كه از طريق ادلّه اذن حاكم شرع و قياس اولويّت (در مقايسه دولت با پزشك) نمي‌توان محسن بودن دولت را اثبات نمود، اما بر اساس قاعده ولايت حاكم اسلامي و تنقيح مناط از بحث دفاع مشروع مي‌ توان مسؤوليّت مدني دولت را در قبال خسارات پديد‌آمده منتفي نمود.