جهان را بلندي و پستي توي (بحث درباره يك بيت منسوب به فردوسي)

يكي از افسانه هاي آشنا درباره ي فردوسي داستان شيخي است كه بر پيكر او نماز نخواند و شب هنگام حكيم را در خواب ديد كه به سببِ يك بيت توحيدي آمرزيده و بهشتي شده است. در غالبِ منابعِ نقلِ اين داستان، بيتِ موجبِ بخشودگي اين است: جهان را بلندي و پستي توي/ ندانم چه اي هرچه هستي توي فعلاً كهن ترين مآخذِ مكتوبِ اين افسانه كه بيت را هم آورده دو كتاب تاريخ گزيده و ظفرنامه ي حمدالله مستوفي است امّا اين بيت خارج از قالبِ آن داستان در متوني مقدّم بر آثار مستوفي هم ذكر شده است كه در برخي به نام فردوسي است و در بعضي ديگر به گوينده ي آن اشاره نشده. مرصادالعباد (تأليفِ 618 ه.ق) نخستين منبعي است كه بيت را  بي ذكرِ نام ناظم آورده و عراضه العروضيينِ قَرشي (تأليفِ نيمه ي دومِ سده ي هفتم) نيز قديم‌ترين سندي است كه بيت را از شاهنامه دانسته. بيت مذكور فقط در سه نسخه‌ي شاهنامه از سده هاي هشتم و نهم در داستان نبرد رستم و خاقان چين ديده مي‌شود و در اغلب دست نويس هاي معتبر نيست. به همين دليل و به رغمِ آنچه از سده ي هفتم تا دوره‌ي معاصر گفته شده بيتِ (جهان را بلندي و پستي توي...) از فردوسي و شاهنامه نيست و آن را بايد از مشهورترين و پرتكرارترين بيت هاي الحاقيِ منسوب به حكيم طوس بدانيم كه افسانه ي فردوسي و شيخ ابوالقاسم سببِ اصليِ اشتهارش به نام فردوسي بوده و در متونِ منثورِ متعدّد بدان استشهاد شده است. يادآور مي‌شود كه هم ضبط هاي متفاوتي از اين بيت در منابع ديده مي شود و هم به لحاظ معنايي چند دريافت و گزارش مختلف از آن به دست داده شده است.