معرفي انواع تمثيل فشرده و جستجوي رد پاي آن در شعر نخستين شعراي زبان فارسي

تمثيل از جمله مباحثي است كه هم در بلاغت قديم و هم در بلاغت جديد به آن توجه شده است. در كتاب‌هاي قديم از تمثيل در مباحث تشبيه مركب و استعاره‌ي تمثيليه سخن گفته شده است؛ درحالي كه در نقد جديد، تمثيل زير مجموعه‌ي مبحث تصوير و خيال است. از نظر ساختار، تمثيل‌هاي فارسي به دو بخش تمثيل توصيفي (تمثيل كوتاه يا فشرده) و تمثيل روايي (تمثيل گسترده) تقسيم مي‌شود. تمثيل روايي شامل حكايات انساني و حيواني، رمزي، فابل، پارابل و ... مي‌باشد كه نمونه‌هاي اعلاي آن‌ها را در ادبيات تعليمي و عرفاني زبان فارسي مي‌توان يافت.تمثيل توصيفي (كوتاه) معمولاً از يك يا چند جمله فراتر نمي رود و مهم‌ترين انواع آن عبارتند از: تشبيه تمثيلي، استعاره‌ي تمثيلي، مثل و اسلوب معادله. در اين مقاله برآنيم ضمن بررسي انواع تمثيل فشرده و توصيفي، ردپاي آن را در اشعار نخستينِ زبان فارسي بكاويم و جايگاه شاعران قرون سوم و چهارم را در ايجاد تمثيل بررسي كنيم. براي رسيدن به اين مقصود بيش از دو هزار بيت اشعار قرون سوم و چهارم مورد بررسي و جستجو قرار گرفته است. اين بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه انواع تمثيل فشرده، عمري به بلنداي ادبيات فارسي دارند.