ارزيابي انتقادي استدلال انتفاء بر حسن و قبح عقلي

آنچه ما «استدلال انتفاء» مي‌خوانيم دومين استدلال از سه استدلالي است كه خواجه نصيرالدين طوسي، در كتاب تأثيرگذار تجريد الاعتقاد، بر حسن و قبح عقلي اقامه كرده است. بر پايۀ اين استدلال، نفي حسن و قبح عقلي مستلزم نفي حسن و قبح شرعي است. نتيجۀ مورد نظر خواجه و مقدمات استدلال، به دليل وجود جهات متفاوت معناشناختي، هستي‌شناختي و معرفت‌شناختي، قابليت تفسيرهاي متعدد دارد. صورت‌بندي منطقي معقول‌ترين خوانش استدلال، كه آن را خوانش شكاكانه ناميده‌ايم، نشان مي‌دهد كه نتيجۀ آن انكار حسن و قبحِ شرعيِ معرفت‌شناختي است، كه البته مشكلات همين تقرير نيز آن را در ردّ نظريۀ حسن و قبح شرعي معرفت‌شناختي ناتوان ساخته است. از جمله اشكالات مي‌توان به اين موارد اشاره كرد: ابهام در مفهوم امكان به‌كاررفته در استدلال، استفاده از مقدمات غيربديهي غيرمستدل، و خلط ميان وقوع دروغ‌گويي و امكان دروغ‌گويي در غير قابل اعتماد دانستن ديگري در اِخبار خود. روشن است كه اين مقاله در پي دفاع از حسن و قبح شرعي يا ردّ حسن و قبح عقلي نيست و ادعاي آن صرفاً ناتمام بودن استدلال انتفاء بر حسن و قبح عقلي است.