بررسي شخصيّت علي(ع) در خاوران‌نامه بر اساس نظريّۀ فليپ هامون

شخصيّت بزرگ و برجستۀ علي(ع) به گونه‌اي است كه همه را مجذوب خويش ساخته و در طول تاريخ همواره نويسندگان و شاعران بسياري شخصيّت وي را توصيف كرده‌اند از جملۀ آنان مولانا محمّدبن‌حسّام خوسفي شاعر قرن نهم هجري است. وي نخستين حماسه‌سراي مذهبي ادب فارسي و جزء اوّلين شاعراني است كه تفكّر شيعي را در شعر خود پرورانده است. شخصيّت والاي علي (ع) وي را بر آن داشته تا پيرامون آن حضرت، ابياتي نغز و زيبا بسرايد. فيليپ هامون (Philip Hamon) نشانه‌شناس فرانسوي، شخصيّت را به عنوان عنصر نشانه‌اي در نظر مي‌گيرد و مباني نظري نشانه‌شناسي شخصيّت را گسترش مي‌دهد. هامون، شخصيّت را نشانه‌اي مي‌داند كه از دال (نام، جايگاه نحوي و بُعد بلاغي) و مدلول (صفات، كنش گفتاري و كنش رفتاري)تشكيل مي‌شود. به طور كلي با بررسي نشانه‌شناسي شخصيّت مي‌توان با تكيه بر ويژگي‌ها و صفات به لايه‌هاي عميق دروني شخص پي برد و اين مجموعه رفتارها را الگو و سرمشق خويش قرار داد. نتايج پژوهش حاكي از آن است كه كنش‌هاي گفتاري، دو سطح از شخصيّت حضرت علي(ع) را نشان مي‌دهد. در گفت‌وگوهاي ميان مردم، وي شخصيّتي بي‌نياز و توانمند ترسيم شده است كه از هيچ چيز و هيچ كس ترسي ندارد؛ اما در گفت ‌و گوهايي كه ما بين او با خدا صورت مي‌گيرد، وي به عنوان شخصيّتي نيازمند و ناتوان به تصوير كشيده شده است. كنش‌هاي رفتاري وي شامل كنش‌هاي مختلفي مانند جنگ كردن، كشتن، نجات دادن و مانند اين است كه بسامد فراوان اين نوع كنش‌ها نشان دهندۀ جايگاه اصلي امام علي(ع) در داستان دارد. همچنين وي شخصيّتي بوده كه درگير مبارزه با دشمنان و نابود كردن آنان براي دفاع از دين اسلام و مسلمانان بوده است. نام‌ها و لقب‌هاي به كار رفته براي اين امام، يعني؛ علي، حيدر و غشمشم، همگي با صفت‌ها و كنش‌هاي اين شخصيّت هم‌خواني دارند و به گونه‌اي اسم و لقبش دلالت بر تمام خصوصيّت‌هايي دارد كه در داستان، وي از خود نشان مي‌دهد.