گونه‌شناسي و تحليل تزيينات حجاري مسجد جامع عتيق اصفهان با تأكيد بر آثار دوره صفويه و قاجار

استفاده از تكنيك حجاري يكي از شيوه‌هاي متداول تزيينات معماري در بناهاي دوره اسلامي است كه نمونه‌هاي پرشماري از آن‌ها در مساجد شهر اصفهان مشاهده مي‌شودكه بررسي، مطالعه و مقايسه هر يك ازآن‌ها مي‌تواند بازشناسي هويت فرهنگيشان را در پي داشته باشد. هدف اصلي پژوهش حاضر، شناسايي، طبقه‌بندي و تحليل تزيينات حجاري بر اساس نوع نقوش در بناي مسجد عتيق اصفهان است و در پي پاسخگويي به سوالات زير است: 1 تزيينات حجاري مسجد عتيق اصفهان به لحاظ نقوش و مضامين شامل چه مواردي است و چه ويژگي‌هايي دارند؟ 2 چه تفاوت‌ها و شباهت‌هايي به لحاظ نقوش بين تزيينات حجاري بنا در دوره صفويه و قاجار وجود دارد؟ اين پژوهش با روش توصيفي – تحليلي بر مبناي بررسي‌هاي ميداني و مطالعات كتابخانه‌ي و تجزيه و تحليل كيفي انجام گرفته است. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد تزيينات حجاري مسجد عتيق از نظر تكنيك، به سه گونه برهشته، برجسته و حكاكي منفي و از نظر كاركرد به كتيبه، سنگاب، محراب، تزيينات گلداني، ستون و نيم ستون ها، پنجره‌‌هاي سنگي و كله‌قندي‌ها تقسيم مي‌شود. بر اين اساس، نقوش متنوعي كه در حجاري‌ها به چشم مي‌خورد به ترتيب فراواني در گونه‌هاي هندسي (قابندي‌ها، گلداني‌ها، مقرنس، پيچ تزييني، گره و ديگر نقوش هندسي) ، خط نگاري (نستعليق، ثلث و كوفي) و نقوش گياهي (انتزاعي) دسته‌‌بندي مي‌شود. غناي تزيينات حجاري بناي مسجد عتيق در دوره صفوي و قاجار داراي اشتراكاتي بوده است، اما كاربرد خط ثلث و نقوش گياهيِ انتزاعي در حجاري دوره صفوي بيشتر و در مقابل خط نستعليق و تلفيق نقوش گياهي انتزاعي و طبيعتگرا در تزينات حجاري بنا در دوره قاجار بيشتر ديده مي‌شود. اين نقوش در موارد بسياري تاريخ مشخصي را به همراه ندارد، اما موارد رقم‌دار به دوره صفويه و قاجار تعلق دارد.پراكندگي زماني اين آثار به گونه‌‌اي است كه نمونه‌ تاريخ داري از قبل و يا بين اين دو دوره مشاهده نمي‌شود.