بررسي تطبيقي مجاز عقلي در شعر عربي و فارسي

مجاز، از مهم‌ترين ابزارهاي زيبايي‌آفريني سخن شاعرانه است و سرايندگان براي غنا بخشيدن و گسترش دامنه تخيّل در آفرينش‌هاي شعري خويش بدان دست يازيده‌اند. مجاز، در تعبير علماي بلاغت بكار بردن لغت است در معنايي «غير ما وضع له». در بلاغت، مجاز را شامل موضوعاتي همچون تشبيه، استعاره، مجاز عقلي و مجاز مرسل مي‌دانند؛ چنانكه در نقد نيز، رمز، اسطوره و خرافه را با آن در پيوند دانسته‌اند. مجاز عقلي را اسناد فعل به فاعل غير حقيقي يا اسناد صفت غير متعارف به موصوف و به طور كلي اسناد هر مسندي به مسند اليه غير طبيعي و غير متعارف ناميده‌اند. به منظور تحليل تطبيقي اين ترفند زيبايي‌ساز، با بررسي نزديك به پانصد شاهد از شعر عربي و فارسي، مجاز عقلي و اسناد مجازي در سروده‌هاي شاعران اين دو زبان بررسي شده است. ارزيابي‌هاي مقايسه اي و تطبيقي كاربردهاي مجاز عقلي و علاقه هاي مورد استفاده، نشان‌گر مشابهت‌هاي بسيار مجاز عقلي و اسناد مجازي در شعر عربي و فارسي است و اين موضوع، منحصر به دوره ادبي و تاريخي خاصي نيست. همچنين، علاقه زماني و سببي، به ترتيب در شعر عربي و فارسي بسامد بيش‌تري داشته‌اند.