جايگاه مضامين عرفاني در كتاب تأملات كلاميه ملامحمدحسن هردنگي

علم كلام يكي از علوم مهم اسلامي است كه براي درك و فهم عقايد دين اسلام پديد آمده است. متكلمين در مناظرات و مباحث كلامي به منظور دفاع از عقايد خود و غلبه بر حريف، به دانش ­ها، مهارت­ها و روش­ هاي خاصي نياز دارند. ميان عرفان و علم كلام نيز پيوندي تنگاتنگ وجود دارد و برخي از متكلمان از قابليت­ هاي مضامين عرفاني براي دستيابي به اهداف دانش خويش بهره برده ­اند. نحوه كاربست مضامين عرفاني در كلام، از جمله مباحث درخور توجهي است كه كمتر بدان پرداخته شده است؛ از اين­رو، انجام مطالعات موردي در اين حوزه و بررسي كار متكلميني كه از اين رويكرد بهره گرفته ­اند، مي ­تواند در شناخت اين رويكرد مفيد فايده باشد. مقاله حاضر با تأكيد بر يكي از آثار كلامي علماي شيعه (محمدحسن هردنگي) در نظر دارد كه ضمن تحليل و بررسي رويكردهاي عرفاني و جايگاه آن در مباحث كلامي، شاخصه­ هاي اين رويكرد و نقش آن را در تلطيف و تأثيرگذاري مباحث كلامي مورد ارزيابي قرار دهد. يافته­ هاي اين پژوهش نشان مي­ دهد كه هردنگي در كتاب خود (تأملات كلاميه) از اين رويكرد به كرّات در مباحثي چون طرق معرفت، ذات و واجب­ الوجود بهره برده و در كاربرد اين مفاهيم، رويكرد كلامي- عرفاني و رويكرد تاريخي را با هم تلفيق كرده است. استنادات حديثي، بويژه احاديثي كه متضمن معاني عرفاني است نيز از ويژگي‌هاي سبكي مؤلف محسوب مي ­شود كه در تلطيف و تفهيم مباحث كلامي بسيار مؤثر بوده است.