ايران: شرق مياني نگاهي حكمي به جامعيّت وجوه شرقي و غربي ايران

فرهنگ و تمدّن ايران در ميانۀ دو فرهنگ و تمدّن بزرگ قرار گرفته است. يكي فرهنگ و تمدّن شرق آسيا و ديگر فرهنگ و تمدّن يونان. شرق آسيا در جانب شرقي وجود، جانب روح و روحانيّات قرار مي­ گيرد و تقدير تاريخي آن نيستي است و يونان در جانب غربي، جانب جسم و جسمانيات است و تقدير تاريخي آن هستي است. در اين ميان احكام فرهنگ و تمدّن ايران نه احكام جانب شرقي و نه احكام جانب غربي است. فرهنگ و تمدّن ايران جامع شرق و غرب است و ميراث­ دار صورتي از تفكّر معنوي است كه هم ناظر به وجوه شرقيّه است و هم ناظر به وجوه غربيّه. حقيقت معنوي قلب نيز در وجود آدمي، بنا بر نظر عارفان مسلمان مقام برزخ و واسطۀ ميان روحانيّت صرف و جسمانيّت صرف است. بنابراين ايران را تعلّق و پيوندي وثيق با مقام قلب حاصل مي ­آيد. به همين جهت ميان تاريخ و فرهنگ و تمدّن ايران با اسلام، در مقام دين جامع، وفاق و قرابت و تلائم كامل برقرار است.