چيستي و كاركرد قوۀ درك‌ كنندۀ احكام عملي

از سوي حكماي مسلمان، چند ديدگاه درباره ماهيت عقل نظري و عقل عملي و چگونگي كاركرد آن‌ها در ادراك احكام عملي مطرح شده است. يك ديدگاه، عقل نظري را مُدرِك همه احكام كلي، اعم از نظري و عملي، و عقل عملي را مُدرِك احكام جزئي عملي و نيز تدبيركننده انجام فعل مي‌داند (ديدگاه ابن سينا). ديدگاه ديگر، عقل نظري را تنها مُدرِك احكام نظري، و عقل عملي را مُدرِك احكام عملي كلي و جزئي و نيز تدبيركننده انجام فعل مي‌داند (ديدگاه خواجه طوسي و غزالي در مقاصد الفلاسفه). ديدگاه سوم، عقل نظري را هم مُدرِك احكام نظري و هم مُدرِك احكام عملي كلي و جزئي، و عقل عملي را تنها قوه عامله و تحريك‌كننده انجام فعل مي‌داند (ديدگاه بهمنيار، قطب‌الدين رازي و غزالي در معيار العلم). نوشتار حاضر با تبيين زواياي اين سه ديدگاه و تحليل سخنان حكماء در اين باره، ديدگاه درست را ديدگاه دوم مي‌داند و بر آن است كه عقل عملي بر دو گونه مي‌باشد. يكي با كليات سروكار دارد كه هم‌وزن عقل نظري است؛ با اين تفاوت كه مُدرَكات كلي عملي را درك مي‌كند. ديگري با جزئيات سروكار دارد كه هم جزئيات عملي را درك مي‌كند و هم چگونگي انجام آن‌ها را تدبير مي‌كند.