«جمشيد و خورشيد» يا «جام جم» در شعر خواجو و حافظ

در اين پژوهش كيفي - كمي، نخست، ژرف ساخت عنصر قديم اسطورۀ جمشيد، يعني «جم و خورشيد» و پيشينۀ عنصر جديد آن موسوم به «جام جم»، توصيف و تحليل و سپس ميزان و چگونگي بهره‏مندي خواجو و حافظ از دو عنصر مذكور بررسي شده است: الف. خواجو افزون بر عنصر قديم «جم و خورشيد» در «گوهرنامه و گل و نوروز»، عنصر جديد «جام جم» را در «روضه‏الانوار، كمال نامه و هماي و همايون» به فراخور اهداف برگزيده، حال آن كه حافظ در ديوان، «جام جم» را با بسامد چيره اختيار ‏كرده است. ب. خواجو گرچه هر دو عنصر قديم و جديد اسطورۀ جم را در منظومه‏هاي خويش آورده است، ميانگين بسامدي آثار خواجو مبيّن چيرگي «جام جم» است. ج. معادل‏سازي‏هاي «جم و خورشيد» در «گل و نوروز و گوهرنامه»، نشان دهندۀ ارتباط و يگانگي «جم و خورشيد» در اين منظومه‏هاست. د. اگر «ايزد خورشيد: مِهر»؛ در اين معادله‏ها، جاي گزين واژۀ «خورشيد» گردد، معادلۀ تازه «جم و مِهر» پديد مي‏آيد و اين موضوع، به احتمال، مؤيد بهره‏برداري مِهرپرستانۀ نياكان ما از عناصر قديم اسطورۀ جم به فراخور موضوع و ويژگي انعطاف‏پذيرانه و انطباق‏پذيرانۀ ذاتي اساطير است.