بررسي تطبيقي غايت‌مندي در حركت جوهري ملاصدرا و حركت در طبيعت وايتهد

وجود حركت در طبيعت، امري بديهي است اما جهت و غايت آن چيست؟ بين متفكرين اختلاف نظر وجود دارد. بعضي از پيش سقراطيان، وجود طبيعت را اتفاقي و تصادفي مي‌دانند و غايتي براي آن، قايل نبودند. در مقابل، كساني هستند كه هدفمندي را منحصر در موجوداتي مي‌دانند كه داراي شعور و اراده‌اند. طبيعت فاقد اين دو ويژگي است، پس جهت‌دار و غايت‌مند نيست. ملاصدرا غايت را منوط به شعور واراده نمي‌داند. از نظر او، حركت در سراسر طبيعت، جهت‌دار و غايت‌مند است، زيرا بين علت غايي و غايت تفاوت وجود دارد. وايتهد، عنصر اصلي تشكيل‌دهنده طبيعت را پويش مي‌داند و با اصول و مباني خود، طبيعت را در تحول و سيلان مي‌داند. او براي طبيعت، نظم قايل است و از اين راه، پي به وجود خدا مي‌برد. لذا حركت در فلسفه پويشي، جهت‌دار و هدف‌مند است. دو فيلسوف شرق، غرب با اصول و مباني مختلف، توانسته‌اند در باب غايت‌مندي و جهت‌داري حركت، به هم‌دلي و هم‌زباني دست يابند.