معشوق مهتر و كهتر در غزليات و رباعيات سعدي

هجوم مغول و ترس مردان از غارت نواميس، رواج عرفان، تفكر بي-ارزش بودن زنان و پيدا شدن معشوق ترك در جامعۀ ايران عواملي هستند كه جايگاه اجتماعي زن را در عصر سعدي مهم و پيچيده كرده است. در چنين شرايطي سعدي به عنوان شاعري مردمي به انعكاس جامعۀ زمان خود در آثارش مي‌پردازد و زن در مقام معشوق، غزليات او را تازگي و طراوتي بي‌نظير مي‌بخشد. در غزليات و رباعيات عاشقانۀ او معشوق چه از نوع روحاني يا زميني، شاهد يا معشوق ترك، مضموني است كه بسيار تكرار مي‌شود. در يافته‌ها مشخص شد وصف معشوق و شيوۀ مخاطب قرار دادن او در رباعي كه خاستگاهي مردمي و ريشه در فهلويات دارد، منزلت اجتماعي پايين وي را نشان مي‌دهد و در غزليات شيوۀ وصف و خطاب معشوق، منزلت اجتماعي بالاي او را اثبات مي‌كند. پس از تحليل يافته‌ها با روش تحليل محتوا، نتايج پژوهش نشان داد سعدي در غزليات با وصف معشوق و بهره‌گيري از عناصر مربوط به زندگي طبقات اجتماعي بالا مانند سرو، باغ، بوستان، زيور و پيرايه، سخنراني و سخنگويي، معشوق مهتر را مي-ستايد در حالي كه در رباعيات اين عناصر ديده نمي‌شوند. در خطاب نيز با شاخص‌هاي منادا قرار دادن، اكرام و بزرگداشت، اظهار تواضع و اعزاز در كاربرد فعل، معشوقي با منزلت اجتماعي بالا را مورد خطاب قرار مي‌دهد. حال آن كه اين عناصر در رباعيات نشان مي‌دهد شاعر در اين قالب معشوقي كهتر و فروتر را مورد خطاب قرار داده است.