سلمان ساوجي و سلوك در طريقۀ رندان قلندر صفت

سلمان ساوجي از شاعران شهير قرن هشتم هجري است كه اشعارش تجلي‌گاه تفكرات مختلف اجتماعي، ديني و عرفاني است. او اگر چه به مدح ارباب قدرت پرداخته و در زمان خود از حرفۀ شاعري تمتعي تمام يافته، اما اين خصيصه هيچ‌گاه باعث نشد بُعد معنوي زندگي خود را رها سازد. اين جستار كه مبتني بر مطالعات كتابخانه‌اي است و با شيوۀ توصيفي‌ ـ تحليلي انجام شده، به تحليل و تفسير مضامين رندانه و قلندرانه در غزليات سلمان ساوجي مي‌پردازد؛ ابتدا مقدمه‌اي دربارۀ مكتب ملامتيه و الهيات رندي و قلندري بيان مي‌شود و سپس به تحليل و تفسير تفكر ملامتي و قلندري در غزليات سلمان ساوجي پرداخته خواهد شد. غور در اشعار سلمان بيانگر اين حقيقت است كه وي در عرصۀ عرفان نيز يكه‌تاز بوده، البته نه عرفان مرسوم خانقاهي بلكه عرفاني فارغ از راه و رسم اهل خرقه كه نه تنها اصول حاكم بر نظام خانقاه را زير سؤال مي‌برد بلكه با برجسته كردن امور ضد ارزشي، بر آن‌ها حمله مي‌برد و تابوها را مي‌شكند. سلمان، سريان عشق را در نظام آفرينش درك كرده، با تن‌دادن به اين وديعۀ الهي، از نام و ننگ گريخته، مسجد و خانقاه را رها كرده و به خانۀ خمّار، التجا مي‌جويد. انسان كامل مد نظر سلمان، رندِ قلندري است كه با پشت پا زدن به همۀ ظواهر شرع، بر سر كوي مغان مأوا مي‌گزيند. در نظرگاه او، تنها راه رستگاري انسان، قدم گذاشتن در مسلك قلندري است؛ مسلكي كه خرقۀ ريايي صوفي را به مي طهارت مي‌دهد و به فرجام‌انديشي زاهد، وقعي نمي‌نهد.

this article has no abstract