تصوير سازي‌ عرفاني با «تشبيه مركّب» در ديوان صفاي ‌اصفهاني

عارفان در بيان تجارب و انديشه‌هاي عرفاني خود محدوديّت‌ها و تنگناهاي فراواني دارند كه مهمترينِ آن عدم وجود الفاظ و عبارات مناسب، براي انعكاس احوال عرفاني است كه غالباً جنبه‌ي شهودي دارد؛ الفاظي كه بتواند مفاهيم موردنظر اهل معرفت را به‌شكلي درست به‌مخاطب منتقل نمايد. استفاده از علوم بلاغي و به‌كارگيري صور زيباي ادبي همچون استعاره، تشبيه، كنايه و رمز، از شگردهاي عارفان براي انتقال مباحث والاي معرفتي است كه در آثار منظوم و منثور عرفاني قابل مشاهده است. حكيم‌ صفاي‌اصفهاني يكي از شاعران عارف دوره‌ي قاجاريه و از معدود شاعران متأخّر است كه اصالت احساس در شعر او به‌شكلي بارز ديده مي‌شود. رسوخ مباحث عرفاني در روح و جان شاعر، در زبان شعر وي نفوذ كرده و منجر به سرايش اشعار نغز عرفاني شده است. در اين جستار با بررسي اصطلاحات عرفاني در ديوان حكيم‌صفا، به‌تحليل زبان عرفاني وي به‌شكل ويژه تشبيه‌هاي مركّب در ديوان او پرداخته‌ايم. در اين بررسي تركيبات تشبيهي موجود در ديوان شاعر را به سه دسته: 1)پركاربرد در آثار متقدّم؛ 2) به‌كار رفته در آثار پيشينيان به‌صورت محدود؛ و 3)تركيبات تازه و بديع كه حاصل نوآوري شاعر است، تقسيم نموده‌ايم. همچنين با استفاده از روش آمار توصيفي، تلاش نموده‌ايم به ميزان نوآوري و اصالت در تركيبات تشبيهي موجود در ديوان اين شاعر دست يابيم.