فهم غلط از قضا و قدر الهي در غزليات سعدي

مسئله قضا و قدر الهي و در پي آن جبر و اختيار از پرچالش ‌ترين موضوعاتي است كه در طول تاريخ، ذهن بشر را به خود معطوف نموده و حاصل آن نگاه‌هاي متفاوت و گاه متناقض به اين موضوع است؛ چنان‌كه گاه سبب برداشت‌هاي نادرست از آن شده؛ اين امر در آثار بسياري از شاعران چون سعدي مشهود است. در غزليات سعدي با سه رويكرد نسبت به موضوع قضا و قدر الهي روبه‌رو مي‌شويم: رويكرد ادبي؛ رويكرد فلسفي؛ رويكرد عاميانه. در رويكرد نخست سعدي موضوع قضا و قدر الهي را دست‌مايه‌اي براي مضمون‌سازي و بيان هنري در شعر خود قرار داده، در قالب حسن تعليل، براي توجيه حالات عاشقانه و عارفانه از آن استفاده مي‌كند. در رويكرد دوم، سعدي با نسبت دادن جبر حاصل از قضا و قدر الهي به عناصري همچون بخت و اقبال و طبيعت، امكان سرزنش و نكوهش قضا و قدر و سرنوشت محتوم را فراهم مي‌كند و در رويكرد سوم كه حاصل برداشت غلط از موضوع قضا و قدر الهي است، به موضوعاتي چون اعتقاد به رزق معين و دست كشيدن از تلاش براي كسب روزي، تسليم در برابر قضاي محتوم الهي و عدم تلاش براي تغيير سرنوشت، ناديده گرفتن سلسله اسباب در حصول نتيجه و موفقيت، اعتقاد به زمان معين مرگ و عدم تلاش براي حفظ سلامتي، بي‌توجهي به تدبير و نقش آن در تعيين سرنوشت، باور داشتن به جبر مطلق و بي‌توجهي به قدرت اختيار انسان و در نهايت كنار گذاشتن جهد و كوشش و فرورفتن در اوهام و تخيلات پرداخته است.