بررسي تحوّلات تاريخي «ضروريّ» مذهب در فقه اماميّه

تبيين »ضروري « و سيرتحولات آن در مذهب اماميه از اهميت فراواني برخوردار است. با اين توصيف لازم است اين مسئله واكاوي شود كه اصطلاح ضروريات مذهب از چه عصري وارد مذهب شده و سير تطوّرات و تحولات آن چگونه بوده است؟ اين مقاله با روش تحليلي - توصيفي و بر اساس اين مبنا كه جايگاه ضروريات در مذهب از مسلّمات كلامي و فقهي(متسالم عليه)، و از اجماعيّات بالاتر است و به مصاديقي اطلاق شده كه اثبات آن، احتياج به نظر و استدلال ندارد، به اين نتيجه دست پيدا كرده كه، ضروري مذهب اصطلاحي مستحدث و نو است كه قبل از ابن ادريس حلّي كاربرد كلامي و فقهي نداشته و اولين مرتبه ايشان آن را استعمال كرده و بعد از محقق حلّي و علّامه حلّي در بين متاخّران گسترش ‌يافته و صاحب جواهر بيشترين كاربرد را داشته است. علماي معاصر براي جلوگيري از پيامدهاي گسترش تكفير و محدوديت باب اجتهاد، به تنقيح، تضييق و تحديد دايره كاربرد آن پرداخته اند.