بررسي جوهر و عرض از ديدگاه ملاصدرا و عرفان نظري

از منظر عرفان نظري و حكمت متعاليه به‌ويژه بر مبناي وحدت شخصي وجود، ماهيت، احكام آن، نسبت ماهيت با وجود و مسائل مترتب، تصوير متفاوتي از مكاتب فلسفي پيشين به‌ويژه مشاء مي‌يابد. بالتبع جوهر و عرض نيز كه از مقولات ماهوي هستند تبيين متفاوتي مي‌يابند. اين پژوهش به ترسيم جوهر و عرض از دو منظر ملاصدرا و عرفان نظري مي‌پردازد و سرانجام براين اساس، جوهر و عرض در حكمت متعاليه و عرفان نظري، با وجود حفظ صورت اصطلاحي سيري استكمالي در جهت عموميت معنايي و نيز گستره سعه وجودي طي مي‌كند. در منظر ملاصدرا، در جوهر، سه عنصرِ «بدون موضوع بودن»، «مقوم بنفسه بودن» و «تقويم غير» حفظ مي‌شود با اين تفاوت كه اولا تبيين جديدي از موضوع، تقويم و عليت در مراتب گوناگون ارائه مي‌شود و ثانيا، اين سه در يك جهت يكسان، ترسيم مي‌شوند. به تناسب تغيير تفسيري در معناي جوهر، عناصر مبين عرض شامل نياز به موضوع و نيازمندي در تقويم به غير در رابطه با جوهر دگرگون مي‌شوند و عرض مراتب و تقسيمات متنوعي مي‌يابد. در عرفان نظري نيز همگام با رويكرد نهايي ملاصدرا، رابطه جوهر و عرض، تقسيمات آنها و عناصر سازنده تبيين معنايي آن‌ها داراي تفاوت نگاه مرحله‌اي مي‌گردد