تبيين موطن و جايگاه معاد جسماني در انديشه صدرا

از طرف فلاسفه و متكلمان براي جايگاه آلام و لذات، تقدري مثل حور، زقوم و ... در جهان پس از مرگ، آراي مختلفي بيان شده است. برخي آن را در عالم دنيا و برخي نيز آن را در عالم خيال متصل مي­دانند. ولي صدرا هيچ­يك از آنها را موطن معاد جسماني نمي­داند؛ چراكه از سويي با مؤلفه­هايي در متون ديني ـ كه او را از اين نظرات بازمي­دارد ـ روبه‌رو ست و از طرفي هم او تنها به معاد روحاني قائل نمي­باشد. در اينكه صدرا موطن معاد جسماني را در برزخ مي­داند، اختلافي وجود ندارد. ولي اينكه او آن موطن را در قيامت چه مي­داند، چندان واضح نيست. باوجود اين، مي‌توان اين دو نظريه را از كلام او استحصال كرد؛ يكي «معاد صوري در مرحله مثالي» كه خود دو قسم است و ديگري «معاد صوري در مرحله عقلي» كه حور و نار ... در عالم عقل به شكل اندماجي وجود دارد، ولي در آن تفاصيل با قدرت و شدت بيشتر ديده مي‌شود. بنابراين از نگاه صدرا موطن معاد جسماني در قيامت، يا عالم مثال است و يا عالم عقل؛ هرچند مي­توان موطن آن را در قيامت و برزخ، عالم مثال دانست، اما نه با ادبيات صدرا. اين مقاله با روش توصيفي و تحليل مقايسه‌اي، در صدد بياني روشن از موطن معاد جسماني در متن ديني مي‌باشد .