تحليلي بر سكه‌هاي ناصرالدين‌شاه قاجار ضرب شده در هرات با استفاده از تجزيه عنصري پيكسي

پس از مرگ ناگهاني يارمحمدخان ظهيرالدوله (1258-1267ق.)، به سال 1267ق.، هرج و مرج فراواني در هرات پديد آمد. در دل اين آشفتگي ها، افراد زيادي تحت امر دولت ايران و خارج آن، به قدرت رسيدند و در نهايت دوست محمدخان باركزايي (1258-1280ق.) به سال 1279ق.، هرات را براي هميشه از ايران جدا ساخت. درخلال آشفتگي هاي هرات (1267-1280ق.)، سكه هايي نيز به نام ناصرالدين شاه (1264-1313ق.) در تاريخ هاي 1269 و 1273-1279ق. در اين شهر به ضرب رسيد. توجه بيشتر بدين سكه ها دو مسأله را به همراه دارد، يكي آن كه نظام پولي عصر ناصري از ساختار خاصي پيروي نمي كرد و سكه هاي هر محل با عيارهاي متفاوت به ضرب مي رسيد و ديگري آن كه معمولاً در دوران هاي پرتنش، قدرت اقتصادي هر شهر تضعيف مي گشت و عيار سكه نيز بدان واسطه بسيار پايين مي آمد. بنابراين تجزيه عنصري سكه هاي اين دوره با استفاده از شيوه پيكسي به دليل سرعت، دقت بالا و غيرمخرب بودن آن، مي تواند تحليل خوبي از اين اوضاع ارائه دهد. از اين رو، براي مطالعه در اين امر تعداد 21 سكه در نُه تاريخ متفاوت، مورد تجزيه عنصري قرار گرفت. در نتيجه مشخص شد كه عيار نقره اين سكه ها بالاتر از 90% بوده كه در مقايسه ضرابخانه هاي اصلي، يعني مشهد (84%)، تبريز (82%)، طهران (90%)، اصفهان (84%)، و شيراز (90%)، در جايگاه بالايي قرار مي گرفته و اين نشان دهنده تابعيت ضرابخانه هرات از نظام اصلي ضرب سكه، يعني نظام تهران بوده كه حتي در اوج تنش ها هم، از عيار اين سكه ها كسر نگرديده است. در پايان نيز اطلاعات ارزشمندي از نحوه عيار زدن فلز سكه ها با فلزات مس و آهن و نوع معادن نقره مورد استفاده، يعني معادن سروزيت به دست آمد.