بازتاب نگاه استدلالي درمخزن الاسرار و خسرو و شيرين حكيم نظامي گنجه‌اي

استدلالي از موارد با ارزش علمي است كه در تمام زمينه‌هاي دانش بشري از قبيل مباحث فلسفي، حكمي، اخلاقي، شرعي، تعليمي و ... به كار مي‌رود. اين نوع نگاه ريشه در مباحث افلاطون و ارسطو درباره‌ي كاركرد هنر و شعر دارد. در اين ميان، برداشت شاعران فارسي‌گو از جمله نظامي كه بين شعر و حكمت و دانايي قائل به همپوشاني معنايي بودند، با ديدگاه ارسطو قرابت بيشتري دارد. زيرا او برخلاف افلاطون كه شعر را محصول «جذبه و بي‌خبري» شاعر مي‌دانست و «الهام» شاعرانه را به شكلي از جنون مرتبط مي‌كرد، معتقد است شاعر كه از نوعي آگاهي برتر برخوردار است، مي‌تواند با تقليد از «واقعيت آرماني» به تطهير و تزكيه روح آدمي ياري رساند. بنابراين كار شاعر ريشه در نوعي منطق و خرد دارد كه هر نوع نگاه استدلالي را پوشش مي‌د‌هد. نظامي كه بر علوم عصر خود نظير: منطق، فلسفه،كلام، پزشكي و نجوم آگاهي داشته، همواره نتايج كاربرد حكمت و خرد را ارج نهاده است. نگاه منطقي نظامي موجب شده كه او در اثبات و تأييد و تفهيم اشعارش به انواع استدلال مانند: قياس، استقراء و تمثيل در زمينه هاي: ادبي، عقلي، اجتماعي، تعليمي، تمثيلي، كلامي، تأويلي، نقلي، شرعي، جغرافيايي و تاريخي روي آورد. نتايج به دست آمده نشان مي‌دهد كه در خسرو وشيرين و مخزن الاسرار كه به ترتيب آثاري غنايي و تعليمي محسوب مي‌شوند، بيشترين نوع استدلال شامل قياس در زمينه‌هاي عرفاني، حكمي ـ تعليمي، پزشكي، اسطوره‌اي و هرمونتيك از شكل اول است، تمثيل در مرحله‌ي دوم قرار دارد و استقراء به ندرت به چشم مي‌خورد.

no abstract