سازگاري إسناد حسنات و سيئات به خدا و انسان در آيات 78 و 79 سورۀ نساء در انديشۀ فخر رازي و امام خميني

مسئلۀ «إسناد حسنات و سيئات به خدا» به‌مثابه فرعي از فروع مسئلۀ جبر و اختيار، مورد اهتمام فرهنگ قرآني است. در اين ميان، در برخي آيات، حسنات و سيئات از جانب خداوند قلمداد شده (نساء:78) اما در برخي ديگر، ميان حسنات و سيئات تفكيك به‌وجود آمده و حسنات از جانب خدا و سيئات از جانب انسان قلمداد گرديده است كه اين تفاوت در إسناد، به‌مثابه چالشي مهم، همواره مورد اهتمام مفسران بوده كه در اين ميان، فخررازي و امام خميني با دو نگرش متفاوت به بررسي اين مسئله پرداخته و با مباني مختلف، دو ديدگاه برجسته در حل اين مسئله ارائه نموده‌اند كه در نوشتار حاضر به تنظيم، تقرير، مقايسه و ارزيابي اين دو ديدگاه پرداخته شده است. از اين رهگذر، مشخص مي‌شود كه فخررازي با پذيرش ديدگاه كسب، إسناد حسنات و سيئات به خدا را حقيقي دانسته، إسناد سيئات به انسان را از باب «رعايت ادب» و يا «استفهام انكاري» مي‌داند؛ اين درحالي است كه به باور امام خميني، «خيرات» به خدا و «شرور» به ممكنات، إسناد حقيقي دارند اما «شرور» به خدا و «خيرات» به ممكنات، إسناد مجازي.