بررسي هماهنگي واكه‌اي و واكه‌اي - همخواني در زبان فارسي در چارچوب نظريۀ بهينگي

هماهنگي واكه‌اي همانند همگوني فرايندي با بسامد بالاست كه در بسياري از زبان‌هاي دنيا قابل مشاهده است. اين فرايند در بسياري از نظريه‌هاي واج‌شناسي نظير زايشي، خود واحدي و بهينگي بررسي و تحليل‌ شده است و به نوعي فرايندي است كه به ارزيابي نظريه‌هاي مختلف واج شناسي مي‌پردازد. مقالۀ حاضر به بررسي هماهنگي واكه اي و هماهنگي واكه اي ـ هم خواني در زبان فارسي در چارچوب نظريۀ بهينگي مي پردازد. هماهنگي واكه‌اي به مشخصه‌هاي مختلفي در زبان نظير ارتفاع، پسين بودن واكه، گردي، ريشۀ زبان پيش آمده و خيشومي شدگي وابسته است. روش تحقيق مقالۀ حاضر تحليل محتواست و داده هاي آن به شيوۀ تمام شماري و نيز هدفمند از فرهنگ فارسي معين (1388) گردآوري شده است. چارچوب نظري اين پژوهش نظريۀ بهينگي است. هدف مقالۀ حاضر، بررسي هماهنگي واكه اي و واكه اي ـ هم خواني در زبان فارسي و طبقه بندي انواع آن از نظر مشخصات واجي است. بررسي دادها نشان مي دهد كه در زبان فارسي هماهنگي واكه‌اي به مشخصاتي نظير پسين بودن، ارتفاع و گردي واكه مرتبط است. همچنين، برخي مشخصات هم خوان ها از جمله كامي شدگي در هماهنگي واكه اي ـ هم خواني دخيل هستند. نتايج بررسي داده ها نشان مي دهد كه در زبان فارسي براي تبيين هماهنگي ها، جايگاه قوي به لحاظ واجي و صرفي عامل مهمي به شمار مي رود. همچنين، محدوديت هاي مجاز بودن، تطابق و همانندي در اين هماهنگي ها گزينۀ بهينه را به دست مي دهند.