بررسي انتقادي ديدگاه آيةاللّٰه معرفت پيرامون تفسير عرفاني

انديشمندان علوم قرآني، ديدگاه‌هاي گوناگوني در باب تفسير عرفاني مطرح كرده‌اند. از جملۀ اين انديشمندان محمدهادي معرفت مي‌باشد. به نظر او، مستند تفاسير اهل معرفت، ذوق و سليقه شخصي بوده و تفاسير آنان از مقوله تفسير به رأي است. همچنين منظور از واژه بطن كه در روايات آمده، دلالت التزامي غير بيّن كلام است و نيز تفاسير عرفاني از باب تداعي معاني هستند. در مقاله پيش رو، پس از گردآوري داده‌ها به روش كتابخانه‌اي، اين ديدگاه وي پيرامون تأويل و تفسير عرفاني به روش تحليلي مورد ارزيابي قرار گرفته و اين نتيجه حاصل شده كه: اولاً بخشي از تفاسير عرفا بيان معاني باطني قرآن است و آنان در تفسير و تأويل آيات از روش‌هاي متداول فهم متن بهره برده‌اند. ثانياً تأويل قرآن از باب دلالت التزامي غير بيّن نيست، بلكه غالباً به معناي باطن كلام وحي و گاهي جري و تطبيق است. ثالثاً تفاسير عرفاني از باب تداعي معاني نيست، بلكه اشارات و لطايفي است كه پس از تلاوت باطني قرآن بر قلوب اهل معرفت وارد شده و فهم نو و جديد محسوب مي‌شود و در بيشتر موارد، هيچ پيش‌زمينه ذهني پيرامون آن وجود نداشته تا از باب تداعي معاني به شمار آيد.