بررسي انتقادي تفسير آقا علي مدرس و تابعان از نظريۀ «اصالت وجود» ملاصدرا

ديدگاه ملاصدرا دربارۀ اصالت وجود به صورت‌هاي مختلفي تفسير شده است. در تفسير رايج از نظريۀ اصالت وجود، ماهيت امري كاملاً ذهني و وابسته به فاعل شناسا است و چون در واقعيت خارجي حاضر نيست، نمي‌تواند به نحو حقيقي از واقعيت خارجي حكايت كند. تفسير استاد عبوديت ـ كه بسط و شرح تفسير آقا علي مدرس زنوزي است ـ در عين حال كه بر ذهنيِ صرف بودن ماهيت تأكيد مي‌كند و ماهيت را شبح وجود مي‌داند، حكايت ماهيت از وجود را حكايتي حقيقي معرفي مي‌كند. اين مقاله با رويكرد توصيفي ـ تحليلي عبارت‌هاي صدرالمتألهين را بررسي كرده و نشان داده است كه تفسير مذكور، نمي‌تواند تبيين مناسبي از ديدگاه ملاصدرا در مسألۀ اصالت وجود باشد. ملاصدرا تحت تأثير عرفا، ارتباط حق تعالي و تعينات خلقي را بين وجود و ماهيت ترسيم كرده و در به‌تصوير كشيدن اين رابطه از تعبيرات عرفا ـ از جمله خيال و شبح و حكايت بودن مخلوقات نسبت به حق تعالي ـ استفاده كرده است. برخلاف برداشت آقا علي مدرس و استاد عبوديت، اين قبيل واژگان در معناي هستي‌شناسانه به‌كار رفته‌اند نه معناي معرفت‌شناسانه؛ از اين‌رو، نمي‌توان با تمسك به آنها ماهيت را در ديدگاه صدرا، امري كاملاً ذهني و وابسته به فاعل شناسا تفسير كرد.