بررسي سير تحوّل الواح متقابلات در تبيين قضاياي معدوله از ارسطو تا ابن‌سينا

قضاياي معدوله از جمله قضايايي هستند كه در منطق ارسطو مطرح شده و در ترجمۀ ابن‌حنين با نام قضاياي «غير محصّله» از منطق ارسطو به منطق‌دانان مسلمان انتقال يافته است. در ترجمۀ او اين قضايا با نام «تقابل درقضاياي داراي موضوعات محصّله و غيرمحصّله» آمده است. غير از تعريف اين قضايا و تقسيم قضايا بر اساس عدول و تحصيل، تقابل قضايا به‌عنوان يكي از احكام قضايا مطرح بوده است كه مربّع تقابل ناميده شده است. قضاياي داراي موضوعات غيرمحصّله مربع تقابل ندارند؛ چراكه با سلب اشتباه نمي‌شوند. اما قضاياي داراي موضوعات محصّله، به اعتبار محمول خود كه ممكن است به دو گونه محصّل و غيرمحصّل باشند، در دو حالت سلب و ايجاب در شكل چهارضلعي قرار گرفته و روابط آنها در عرض، طول و قطر اين مربع بررسي شده تا معدول از سلب تمييز داده شود. اختلاف منطق‌دانان در معناي غيرمحصّل و معدول، باعث تغيير در شكل و مناسبات اين مربع شد. پيرو اين تغيير، سير تكاملي در اين مربع، از شكل چهارضلعي تا مكعب اتفاق افتاد كه دربردارندۀ تحوّل در نهان و معناي آن بود. بدين ترتيب با مقايسه آراي منطق‌دانان، بيان خواهد شد، چرا و چگونه ارسطو به اين مربع شكل داد، فارابي بدان نظم و ابن‌سينا آن را وسعت و عمق بخشيد.