انديشه هاي عرفاني و ظرافت هاي بلاغي «فرغاني» با تكيه بر «مشارق الدراري»

سعيدالدين فرغاني يكي از بزرگ‌ترين شارحان عرفان اسلا‌مي‌است كه با فهم عميق خود، ‌‌بر‌قصيده «تائيه» ابن فارض مصري شرحي مبسوط نوشت. وي در عرفان نظري، شاگرد قونوي بود و در سلوك عرفاني، نسبت خرقه خود را به سهروردي رسانده‌است. فرغاني، با آگاهي كامل از انديشه‌هاي عرفان نظري و ‌ابن‌عر‌‌بي‌ و آشنايي با ميراث عرفاني كهن، به ويژه تصوف خراسان، توانست شرحي به نام «‌مشارق‌الدراري» بنويسد و در ‌‌اين اثر خويش، بدون آنكه همچون بسياري از شارحان ديگر در دام تخيل‌هاي بيمارگونه و بازيهاي زباني حاصل از جادوي مجاورت گرفتار شود، با بياني ‌روش‌مند و تبويبي ‌منطقي، با‌‌بي ‌تازه در عرفان نظري بگشايد. نويسنده در ‌‌اين مقاله كوشيده‌است در دو بخش جداگانه، «انديشه‌هاي عرفاني» و «ظرافت‌هاي بلاغي» فرغاني را بررسي كند؛ انديشه‌هايي همچون: عشق و عاشقي، ديدگاه تأويلي و پرهيز از تأويلات ‌‌بي‌حد و مرز، نسبت انسان كامل با دواير سه‌گانه اسلام و ‌‌ايمان و احسان كه بحثي‌است كاملاً بديع در تصوّف اسلامي، مفهوم زمان و قبض و بسط آن، واسطگي اسباب و مؤثّر دانستن حق و طرح سخن عميق «سُبحانَ الذّي لا يُوصَلُ إليهِ إلّا بِهِ» و در بخش ظرافت‌هاي بلاغي: تشبيه، سجع، ‌استشهاد به اشعار، تركيبات و ترجمه‌هاي بديع و اطناب و بسط هنري كه نشان‌دهنده خلاقيت‌هاي فرغاني در ساحت زبان و بيان ‌‌اين نكته‌است كه در متن ‌مشارق‌الدراري، تجارب روحاني و عاطفي نويسنده با جانب جمال شناسانه‌‌ اين تجارب، پيوند بسيار نزديكي دارد.