بررسي تطبيقي كاركرد خانقاه و آداب خانقاهي در تصوف متقدم و معاصر

چگونگي و چرايي پيدايش خانقاه در فرهنگ اسلامي همواره مورد بحث پژوهشگران و شرق‌شناسان بوده است. عده‌اي اين پديده را آداب اسلاميزه‌شدۀ رهبانيت بودايي، مسيحي و يا مانوي دانسته و عده‌اي نيز بن‌مايۀ آن را اسلامي و يا شبهۀ اسلامي دانسته‌اند. اين مقاله به بررسي آداب و كاركرد اين پديدار ديني، آن‌گونه كه در متون متصوفه بدان اشاره شده است، مي‌پردازد. هدف تحقيق، پاسخ به اين سؤال است كه آيا فلسفۀ وجود خانقاهي و آدابي كه ناظر بر آن هستند، در فضاي مدرن جهاني تغييري داشته‌اند يا خير؟ در اين راستا آراي متصوفه دربارۀ كاركرد، كاربرد و فلسفۀ پيدايش خانقاه و همچنين آداب‌ورسومي كه ناظر بر هويت خانقاهي است و مي‌توانند مورد تفسير قرار گيرند، شناسايي و احصا شده‌اند. اين بررسي با رويكردي تطبيقيِ دو برهۀ زماني، يعني تا قرن هشتم هجري قمري و همچنين تصوف معاصر را مدّ نظر قرار داده است. در تصوف معاصر آراي مكتوب سلسلۀ نعمت‌اللهي ذوالرياستين، و در تصوف متقدم اهمّ آثار كلاسيك، به‌صورت توصيفي و تحليلي، به صفت‌يابي و تفسير مقايسه‌اي‌ گذاشته شده‌اند. نتايج نشان مي‌دهد كه به غير از تأثيرهاي مدنيت معاصر در سازمان‌دهي ساختاري خانقاهي معاصر و تغيير برخي كاربردهاي آن به نوعي سمبول فرهنگي، ساير كاركردها و فلسفۀ بهره‌برداري از خانقاه در اين دو گونۀ تاريخي از تصوف يكسان و شبيه است، از جمله اين شباهت‌هاي ساختاري، بهره‌برداري از اين نهاد براي تمايز، استقرار و اشاعۀ جماعت صوفيان به‌عنوان يك گروه ديني و عقيدتي مستقل با تكيه بر اعمال و تبليغات مردم‌دارانه است.