تحليل كثرت اسماء و صفات الهي در حكمت متعاليه

تحليل نحوه سازگاري و انتشاء كثرت اسمائي و صفاتي از ذات واحد و بسيط حق‌تعالي، نخستين‌بار در حكمت متعاليه تبيين دقيق شده است. اما آيا مي‌توان برداشت متعارف از كلام صدرالمتألهين مبني بر انتزاع مفاهيم متعدد و متكثّر از ذات واحد و نيز حقيقي بودن اسماء و صفات را نظر نهايي وي دانست يا نه؟ با بررسي و تحليل مباني حكمت صدرايي، اين نتيجه به‌دست مي‌آيد كه نه مي‌توان انتزاع مفاهيم متكثر را از ذات حق‌تعالي در عين پذيرش بسيط الحقيقه بودن و وحدت حقه حقيقيه خداوند پذيرفت و نه مي‌توان اسماء و صفات را به نحو منحاز حقايق عيني دانست و در عين حال قائل به عينيت ذات و صفات و مستجمع جميع كمالات و كل الاشياء بودن حضرت حق نيز شد. راه حل رفع اين تعارض، ارائه نظريه «كثرت تحليلي اسماء و صفات» است كه بر اساس آن، چون وجود و موجود منحصر در ذات واحدي است كه واجد جميع كمالات نامتناهي وجودي است، اين كمالات ـ كه از آنها تعبير به صفات مي‌شود ـ از «تحليل وجود» به‌دست مي‌آيد و بر وجود حمل مي‌گردد. در اين رويكرد، بر خلاف نظريه انتزاع كه در آن منتزع و منتزع منه (هردو) اصيل هستند، منتزع اعتباري و منتزع منه اصيل است و منطق حاكم بر رابطه ذات و صفات، نفي عينيت در عين نفي غيريت مي‌باشد.