بررسي چگونگي بهره‌گيري تفسير مجمع‌البيان از تضمين نحوي

گاهي يك لفظ در لفظ ديگري درآميخته مي گردد و دو معنا را با خود همراه مي سازد كه نحويان و مفسرين به آن تضمين نحوي گفته اند. اين پديدۀ نحوي به لحاظ نقشي كه در ترجمه و تفسير قرآن دارد، همواره در ذيل تفسير آيات شريفه، مورد توجه مفسران و پژوهشگران قرآني قرارگرفته است. در اين مقاله پديدۀ تضمين نحوي بنابر جايگاه، كاركرد و نقش آن در تفسير مجمع‌البيان در سه نوع فعلي، اسمي و حرفي مورد بررسي قرارگرفته است. رهاورد اين پژوهش، معطوف به اين حقيقت است كه طبرسي همچون نحويان، تضمين را پذيرفته و از آن به عنوان تعليل نحوي در لازم و متعدي بودن افعال و همين طور بالعكس، نوع اعراب توابع مشتقات و مبني بودن اسماء فعل و ادات شرط در تفسير خود استفاده كرده است؛ ولي اصطلاح تضمين نحوي را اصلاً به كار نمي گيرد، بلكه از اصطلاحات جايگزين يعني «أي، معنا»، براي اين پديدۀ نحوي استعمال كرده است. ناگفته نماند كه اين مفسر بزرگ تنها به تضمين نحوي برخي آيات اشاره ‌كرده و برخي از مصاديق تضمين نحوي در تفسير از ديد تفسيري او پنهان مانده است كه اين خود خطاي تفسيري را به همراه دارد.