تعين فرهنگي ‌اجتماعي معرفت در قرآن

Cultural Social Determination of Knowledge in Quran

موضوع اين مقاله درحقيقت، «تعين فرهنگي ‌اجتماعي معرفت از منظر قرآن» است. محتواي اصلي اين عبارت پرسش از تأثر و تشخصي است كه معرفت‌هاي مختلف از عوامل فرهنگي‌ اجتماعي مي‌‌‌پذيرد و در آيات قرآن بدان اشاره شده است. به كمك برخي روش‌ها، ازجمله روش‌‌‌هاي تحليل محتواي كيفي و تفسيري، از دلالت‌ها و التزامات آيات قرآن در زمينۀ‌‌‌ معرفت‌شناسي و جامعه‌شناسي در راستاي ساخت يك چهارچوب معرفتي‌ـ‌‌‌‌‌‌‌اجتماعي بهره‌‌‌ گرفته شده است. بر اين اساس، عوامل اثرگذار بر معرفت متعدد و به‌‌‌‌ترتيب اولويت طولي عبارت است از: خداوند، انسان، عوامل غيبي، طبيعت و اجتماع. اثرگذاري خداوند متعال بر معرفت حتمي است. ارادۀ تكويني الهي درخصوص اعمال اختياري، از مسير ارادۀ انسان مي‌گذرد؛ بنابراين، مسئوليتش نيز با انسان است. در درجۀ دوم، انسان و فطرت انساني قرار دارد و ارادۀ انساني در اين ميان شاخص است. در درجۀ سوم، بايد از اثرگذاري موجودات غيبي، نظير فرشتگان و شيطان ياد كرد؛ فرشتگان در راستاي هدايت (معرفت صادق) و شيطان، در راستاي ضلالت (معرفت كاذب) انسان مي‌‌‌كوشند. در درجۀ چهارم اثرگذاري، عوامل طبيعي و فرهنگي اجتماعي قرار دارند؛ محيط طبيعي تأثير بسزايي در وضع رواني مردم دارد. همچنين، عوامل «اجتماعي» اثرگذار بر معرفت را مي‌‌‌توان بر محور كنش‌‌‌هاي انساني و ساختارهاي اجتماعي تنظيم كرد؛ زبان، گفتار و ديگر كنش‌‌‌هاي انساني ازجمله عوامل اجتماعي است كه تعامل غيرقابل ‌‌‌انكاري با شناخت‌ها و روحيات وي دارد؛ به‌‌‌علاوه، ضرورت زندگي اجتماعيْ انسان‌ها را كنار هم‌‌‌ قرار مي‌دهد و هويت‌هاي جديدي (‌فرهنگي اجتماعي) به‌وجود مي‌آورد. شايد اولين قدم عملي براي ايجاد چنين هويت‌‌‌هايي خانواده باشد. غير از خانواده، در سطح متوسط، از پيوندهاي مبتني‌بر دوستي و هم‌نشيني مي‌توان سخن به‌ميان آورد. همچنين، از پيوندهاي در سطح كلان، دو عامل ثروت و قدرت بسيار اهميت دارند. اين هويت‌‌‌هاي جمعي در ايجاد معرفت‌‌‌هاي جمعي نقش بسزايي دارند. تأثير اين عوامل به شكل عليت ناقص است، حتمي نيست و در چهارچوب اختيار و فطرت انسان شكل مي‌‌‌گيرد. البته همۀ اين اثرگذاري‌ها در پرتو احاطه و حضور باري‌تعالي است: «‌وَ اللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحيط» (بروج: 20): «و خدا از هر سو برايشان محيط است».

In this study (cultural social determination of knowledge in Quran), the relationship between knowledge and society, in Quran, is considered. The main question is: "Is there a theory about the relationship between epistemological and sociological arguments in Quran?" We address the question, with the help of qualitative content analysis and … , employing the implications of the words of the Quran on ontology, epistemology, anthropology, and sociology. The results of this paper are as follows: The effective factors on knowledge are, in length, God, Man, Occult beings (angels and Satan), and Earth and Relationship. Any of them affect man’s knowledge and morals, differently. High God, by far, has definite and decisive influence on all knowledge. In terms of man’s willful act, God’s genetic will passes through man’s will and, therefore, man is responsibe for these acts. The second effect is that of man and human will. His will is very significant. The matters, such as language, speech and action, their interaction with knowledge and morals are relevant, here. In the third place, occult beings, such as angels and Satan have sensible roles in mans’social reactions. The impact of natural and social factors ( based on human relations ) are in the fourth place: One of the most interesting scientific problems in Quran and Imam Ali’s words is taken into consideration, the effect of the natural environment ( salt water, proximity to water , dirt and water to adjacent land and groove and smelly earth, and the like), in the state of mind of the people. The effective social factors on knowledge range from the matters, such as man's language, speech and action to his relationships. In Quran, in addition to the human dimension, there is another dimension to man that arises from his social interactions. Various human needs generate necessity of social life, and brings humans together, creating new identities. Perhaps, the first practical step to create such links, is family. Besides family, on the average, we can speak of the bonds of friendship and companionship. Also, two factors, among the links at the macro level, are important: power and wealth. The kind of human relationships has a great impact on human mind. The effect of these cases, however, is not certain. All the impacts are made under the domain of God and all of the above factors are the light of the Holy God: "and Allah surroundeth them "(Borooj: 20).