محتسب شيخ شد و فسق خود از ياد ببرد (شگردهاي تقابلي حافظ با شاه محتسب)

حافظ نظريه‌پرداز و منتقدتيزبيني است كه با شگردهاي خاص هنري و به زبان طنز در مسائل مهم انساني و اجتماعي ورود پيدا مي‌كند و با تبيين و تحليل آن‌ها، مدعيان و متوليان را به چالش مي‌كشاند. يكي از اين موارد، «حسبه و محتسب» است. او به عنوان شاعر منتقد و طنزپرداز با انواع كج‌روي‌ها و بدعت‌ها مبارزه مي‌كند، اما آنچه در اين ميان وجه‌ خاص به خود گرفته و حافظ را در مبارزه مصمم‌تر مي‌كند؛ محتسب است، چراكه عملكرد بد او مي‌تواند به اصل دين آسيب بزند. از اين رو، حافظ با تمام توان هنري و قدرت شاعري طي دو مرحله‌ ثبوتي و اثباتي و با هفت طريق: 1 نقد خود، 2 بيان گستردگي فسق، 3 تجاهل‌العارف، 4 حقيقت‌نمايي ديني، 5 رفتار متناقض، 6 مستي محتسب و 7 خونريزي محتسب به مقابله با اين دشمن خطرناك كه مستقيم دين را نشانه گرفته مي‌رود تا با نقد و نظر صحيح، هم حقيقت زيباي دين را روشن سازد و هم چهره‌ زشت مدعيان را. در اين مقاله سعي شده است به روش توصيفي تحليلي و برمبناي تعقّلي منطقي اين نقد و نظر تبيين شود.