جايگاه عقل در استنباط احكام شرعي

مشهور فقهاي اماميه ادله استنباط احكام شرعي را چهار دليل كتاب، سنت، اجماع و عقل مي‌دانند. از ميان ادله چهارگانه، دليل عقل، مسير پرفرازونشيبي را طي كرده و باعث اختلاف‌نظرهايي در استنباط احكام به‌وسيله آن شده است. اين نمود و دوگانگي را در برخورد با دليل عقل در اقوال فقها مي‌توان مشاهده كرد. وجود چنين افتراقاتي در حوزه ادله استنباط احكام شرعي، ضرورت واكاوي مجدد دليل عقل و سير تاريخي آن در عمل به آن را ايجاب مي‌كند و موجب يافتن پاسخ به برخي چالش‌ها و اختلاف‌نظرهاي موجود در مسئله مي‌شود. اين مقاله به روش توصيفي _ تحليلي و با تتبع در نظرات فقها به نگرشي تاريخي بر جايگاه عقل در استنباط احكام و نگرشي عمومي بر فقه اهل سنت، و جايگاه عقل در فقه اماميه تا آغاز سده 12 قمري و پس از آن نگرشي كلي بر جايگاه عقل در فقه اماميه از آغاز سده 12 قمري تا عصر حاضر دارد. برسي اقوال فقهاي معتزلي و شافعي درميان اهل سنت و فقهاي نام‌دار شيعي درعمل به دليل عقل وكاربردهاي عقل در كتاب جواهرالكلام، بخشي از مستندات مختار نگارنده را تشكيل مي‌دهند و نظرات اصول عقلي، دليل العقل و بناي عقلا، حكايت از قوت عقل به‌عنوان دليلي براحكام شرعي دارند. و خواهيم ديد باشناخت اين سير تاريخي دليل عقل، و عمل فقها به آن در استنباط احكام، قوت و سهم عقل به‌عنوان يك دليل بر احكام شرعي و اجتهاد نمود بيشتري پيدا مي‌كند.

No abstract