عوامل و زمينه‌هاي اجتماعيِ طرح انديشه احياء شاهنشاهي ايراني در قرن چهارم هجري

يكي از رويداد‌هاي مهمّ اجتماعي در تاريخ ايران بعد از اسلام، تلاش براي احياء عنوان شاهنشاهي ايراني توسط سلسله‌هاي ايراني در قرن چهارم است كه عمدتاً در ناحيه جبال ( به ويژه ري) حادث شد. اين رويداد از دو منظر سياسي و اجتماعي قابل بررسي است. اگر اهداف و اقدامات حكمرانان به عنوان بُعدِ سياسي در نظر گرفته شود، بُعد اجتماعي نيز شرايط، عوامل و دلايلي است كه افراد جامعه‌ي تحت فرمان را با حكمرانانِ ايرانِ قرن چهارم همسو مي‌ساخت. اين مقاله درصدد است تا با روش توصيفي تحليلي و از طريق به پرسش كشيدن اندك اطلاعاتِّ موجود تاريخي تا حدّ امكان، تأثير شرايط اجتماعيِ شرق جبال بر احياء شاهنشاهي ايراني را تبيين و روشن نمايد. اين پژوهش نشان مي‌دهد كه آشفتگي سياسي، ناامني اجتماعي، ضعف اقتصادي، استيلاي غلامان ترك، دگرگونيِ قشر بندي اجتماعي، و تغيير بافت جمعيتي در ناحيه شرقي جبال در اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم، ساكنان منطقه را به احياء شاهنشاهي ايراني متمايل ساخته و به حكمرانان ديلمي فرصت داد تا ايده احياء شاهنشاهي ايراني را به عنوان راهي براي كسب مقبوليت اجتماعي و در نتيجه تداوم حكومت خود پي‌گيري كنند.