مصيبت‌نامۀ عطار نيشابوري؛ آميزه‌اي از اخلاق عملي و عرفان (با تكيه بر حكايت‌ها)

ديدگاه‌ها و سخنان اخلاقي عطار نيشابوري در نظم و نثر فارسي، ارزشمند و درخور تأمل و پژوهش بيشتر است. به‌دليل توجه به ديدگاه‌ها عرفاني و زباني عطار، بررسي مباحث اخلاقي و تعليمي آثار وي، به‌خصوص مصيبت‌نامه، كمتر پژوهش شده است. اين پژوهش به روش تحليل محتوايي و آماري، مصيبت‌نامه را بررسي كرده و در پي پاسخ‌گويي به اين سؤال‌هاست كه «كدام مضامين و محتواهاي اخلاقي و اندرزي در نگاه عرفاني عطار در مصيبت‌نامه برجسته‌تر است؟» و «آيا عرفان عطار به حكمت عملي نزديك است؟ عطار در توجه ‌دادن به اخلاق حسنه و انذار و نهي از رذيله‌ها دغدغه‌مند بوده است. مباحث اخلاقي و انسان‌ساز موجود در ادبيات تعليمي و عرفاني در سرتاسر سفر سالك فكرت (شخصيت اصلي مصيبت‌نامه) مكرر در اين اثر عطار بازگو مي‌شود. عطار به‌خوبي، ضمن روايت تمثيل عرفاني سفر براي خودشناسي، از حكايت‌هاي تعليمي و اندرزي و اخلاقي غفلت نورزيده و تا حد ممكن در بخش حكايات كوتاه اين منظومۀ عرفاني، جانب اخلاق و نكوداشت محاسن اخلاقي و دعوت بدان‌ها و نكوهش رذيله‌هاي اخلاقي و پرهيز و انذار از آن‌ها را پيش چشم داشته است. نتيجۀ ديگر پژوهش اين است كه بيان اندرزها و مباحث تعليمي بخش حكايت‌هاي كوتاه در اين چهل مقاله (منزل) معمولاً با آن بخش همسوست؛ براي مثال، حين روايت سفر سالك به نزد خاك، از خاكساري و تواضع سخن گفته است و در حين سفر نزد ابراهيم خليل از مودت و خلّت و دوستي ورزيدن؛ نتيجۀ مهم ديگر اين پژوهش اين است كه اكثر ابيات تعليمي و اندرزي عطار در حكايات كوتاه بيان شده است و سخنان پير به سالك فكرت، بيشتر جنبۀ عرفاني دارد.

no abstract