بررسي اصطلاح «خليفة الله» در متون عرفاني (قرن دوم تا يازدهم هجري قمري)

آموزه «خليفة الله» در الهيات اسلامي بسيار حائز اهميت است و مهم‌ترين مبناي تفكر برتري انسان در هستي مي‌باشد. با توجه به تأثير عرفان اسلامي در شكل‌گيري الهيات اسلامي، اين پژوهش به دنبال بررسي سير كاربرد و تطور معاني و مصاديق اين عبارت در متون عرفاني است.گردآوري داده‌هاي اين تحقيق به روش كتابخانه‌اي و روش انجام آن، تحليل محتواي توصيفيِ متون و آثار عرفاني نخستين تا آثار قرن يازدهم هجري مي‌باشد. يافته‌هاي اين تحقيق نشان مي‌دهد كه عبارت «خليفة الله» در كل آثار قرون دوم و سوم هجري مجموعاً چهار بار به كار رفته است. بعد از آن در قرون چهارم و پنجم هجري بسامد اين عبارت در متون عرفاني باز هم اندك است؛ ولي نسبت به گذشته تكرار آن افزايش يافته است. امّا از سده ششم و هفتم به بعد مخصوصاً در كتاب‌هاي با موضوع عرفان نظري اين عبارت به تعداد فراوان به كار رفته است. در قرون بعد كاربرد «خليفة الله» كاملا نهادينه شده است و مصداق‌هاي آن تنوع يافته؛ ولي مهم‌ترين مصداق آن، «انسان كامل» بوده است. امّا در تمام اين قرون، همواره بسياري از صوفيه به طور صريح و يا غير مستقيم با كاربرد اين عبارت مخالفت و از ذكر آن پرهيز نموده‌اند.

No abstract