شيوه‌‌هاي واژه‌‌گزيني و واژه‌‌سازي فارسي در آثار منثور ناصرخسرو

عنوان «حجت جزيرۀ خراسان» ناصرخسرو را بر آن داشته كه با وجود باور عميق به ‌‌دين و نفوذ زبان عربي، با كاربرد برخي اصطلاحات فارسي به‌‌ غناي زبان فارسي و ‌‌اعتدال وام‌‌ستاني از زبان عربي كمك ‌‌كند. وي در آثار خود به‌‌ گسترش ادبيّات تعليمي در حوزۀ دين، مذهب، كلام و فلسفه پرداخته و آگاهانه كوشيده با شيو‌‌ه‌‌هاي اصلي واژه‌‌سازي و واژه‌‌گزيني از طريق «تركيب و اشتقاق» كه در زبان فارسي ميانه رايج ‌‌بوده و شيوه‌‌هاي فرعي رايج و خود ساخته، اصطلاحات فارسي مانند: هم‌‌گوشكي، زادۀ راه، زيريدن، كاربندنده و... را به‌‌جاي اصطلاحات عربي نشانده و قيمتي دُرِّ لفظ دري را پاس‌‌داري‌‌ كند. پيگيري اصطلاحات ديني و كلامي ناصرخسرو در واژه‌‌نامه‌‌هاي متون پهلوي نشان‌‌ مي‌‌دهد كه وي مُبدِع اين اصطلاحات نيست و پيشتر بسياري از آنها در زبان فارسي ميانه موجود‌‌ بوده و او آن‌‌ها را بدون تغيير معنا يا با تغيير معنا به‌‌كار برده و به ‌‌احياء و گسترش معنايي واژگانِ از پيش‌‌موجود، پرداخته‌‌ كه نشانگر وجه تمايز نثر او با نثرهاي مفاخره‌‌آميز فاضلانه است. اين ‌‌پژوهش با روش كتابخانه‌‌اي و توصيفي-تحليلي به ‌‌اين پرسش‌‌ها پاسخ‌‌ مي‌‌دهد كه ناصرخسرو برابر نهادهاي فارسي را طيّ كدام فرآيندهاي واژه‌‌سازي و واژه‌‌گزيني در پنج اثر منثور خويش به‌‌كار بُرده و چگونه شيوۀ «تركيب و اشتقاق» زبان پهلوي را دنبال كرده ‌‌است.