بررسي تطبيقي فناء في اللّٰه از منظر ابن سينا، سهروردي و ملاصدرا

يكي از مهم‌ترين و بنيادي‌ترين مسائل در حيطۀ قوس صعود، مباحث مربوط به انتهاي قوس صعود و مسئله فناء في اللّٰه است. در مقاله پيش رو به بررسي تطبيقي اين مسئله از منظر سردمداران سه مكتب مهم فلسفه اسلامي يعني ابن سينا، سهروردي و ملاصدرا مي‌پردازيم. دو مبحث حركت جوهري نفس و اتحاد ـ چه اتحاد عاقل و معقول و چه اتحاد نفس با عقل فعال‌ـ ، به عنوان بنيادي‌ترين اصول مٶثر در كيفيت تبيين و ترسيم فناء في اللّٰه به حساب مي‌آيند. براي ابن سينا به خاطر نفي حركت جوهري نفس و نفي اتحاد و همين طور عدم صراحت در عبارات عرفاني‌اش، نمي‌توان قول به فناي حقيقي را قائل شد. همين طور سهروردي مباني مشابهي با ابن سينا دارد و با عدم قول صريح به حركت جوهري نفس و با نفي اتحاد، معنايي خاص و غير حقيقي از فنا را ارائه مي‌دهد و آن را به شدت توجه انسان پاك و طاهر به مبادي عاليه و دست دادن يك حالت روحانيه با جذبه شديد و حالت استغراق معنا مي‌كند. اما ملاصدرا با داشتن مباني و اصول خاص خود ـ از جمله اثبات حركت جوهري نفس و پذيرش اتحادـ ، فنا را به صورت حقيقي مي‌پذيرد و به علاوه، نقطۀ پاياني قوس صعود را چيزي بالاتر از ديدگاه ابن سينا و سهروردي مي‌داند و به فناي حقيقي في اللّٰه قائل است.