تحليلي بر نهادينه شدن مفهوم حقوق شهروندي در انقلاب مشروطه و تضمين مؤثر آن در انقلاب اسلامي

انقلاب مشروطه انقلابي بزرگ در نهادينه شدن مفهوم حقوق شهروندي بود كه با گذار از جدال‎هاي صورت‎گرفته ميان موافقان و مخالفان در تكوين آن، به‎انحراف كشيده شد. ازاين‎رو، پرسش اين است كه ضمن توجه به چالش‎هاي حقوق شهروندي در انقلاب مشروطه، تضمين انقلاب اسلامي جهت برون‎رفت از آنها چيست؟ اين مقاله با روش تحقيق تطبيقي، درصدد مقايسۀ دو انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامي در زمينۀ حقوق شهروندي به منظور پاسخ به پرسش مذكور است. فرضيۀ اصلي بر اين مبنا استوار است كه در عصر مشروطه بروز اختلافات ميان نخبگان و انحراف افكار عمومي مانع تكوين حقوق شهروندي شد، و در انقلاب اسلامي قانون‎گذار اساسي ضمن توجه به قواعد فقهي، راه‎هاي بسط و تكوين اين مفهوم را مد نظر خود قرار داده است. مهم‎ترين يافته‎ها حاكي از آن است كه در عصر مشروطه از حيث نظري، علاوه بر اختلافات موجود، از حيث كيفيت و كميتِ عملياتي شدن متمم قانون اساسي نيز سلطنت مطلقه مانعي جدي به‎شمار مي‎رفت. بنابراين، پس از انقلاب اسلامي، جهت جبران اين‎گونه كاستي‎ها، توجه به فقه و موازين اسلامي به‎عنوان يكي از راه‎هاي تضمين حقوق شهروندي در نظام‎هاي پيشين و برون‎رفت از چالش‎هاي آن، مد نظر حقوق اساسي جمهوري اسلامي قرار گرفت.