مقايسۀ سيماي انسان كامل در مثنوي معنوي و ديوان شمس

زمينه و هدف: موضوع انسان كامل يكي از مهمترين مباحث تصوف اسلامي است تا جايي كه ميتوان گفت محور تمام عقايد و اصول عرفان اسلامي در همين مسئله خلاصه ميشود. تقريباً تمامي عرفا و صوفيه در اين باب سخن گفته‌اند، اما مولانا به اين موضوع اهميت بيشتري داده و بويژه در مثنوي و ديوان شمس آن را با شاخ‌وبرگ و عمق بيشتري بتكرار بيان كرده است. بطوري كه ميتوان نتيجه گرفت يكي از مهمترين اركان جهانبيني و تفكر مولوي نظريۀ انسان كامل است. پژوهش حاضر بر آن است تا به اين پرسش اصلي پاسخ دهد كه تصوير انسان كامل در اين دو اثر داراي چه اشتراكات و افتراقاتي است و چرا. روش مطالعه: در اين راستا با استفاده از روش توصيفي ـ تحليلي سعي شده است تمامي دفاتر مثنوي و ديوان غزليات شمس از اين دريچه مورد بررسي قرار بگيرد. يافته‌ها: پركاربردترين تصوير بلاغي در مثنوي و غزليات شمس در توصيف انسان كامل به ترتيب آفتاب و متعلقات آن، آينه، سايۀ حق، و كيميا و كيمياگري است. پركاربردترين بنمايۀ تصاوير نيز به ترتيب تجلي صفات الهي در انسان كامل و خليفۀ‌الله بودن او، رازداري و رازبيني، رشد و ارتقاي اخلاقي مريدان، و رهايي از تعلقات دنيوي است. نتيجه گيري: مولانا در تصويرپردازي از انسان كامل در مثنوي و غزليات شمس، از عناصر پديده‌هاي طبيعي، مصنوعات بشري، حيوانات و شخصيتهاي تاريخي بهره برده است. بيشترين سهم در اين ميان متعلق به پديده‌هاي طبيعي و سپس مصنوعات بشر است. مهمترين ويژگي انسان كامل در تصاوير بلاغي پيرامون آن در اين دو اثر، بينش‌افزايي و محل تجلي صفات الهي بودن است. از اين رو مهمترين ويژگي و ماهيت انسان كامل در نظر مولوي در اين دو صفت خلاصه ميشوند.