بررسي نظريۀ كنش اجتماعي ماكس وبر در نمايش نامه پلكان اكبر رادي

نظريۀ كنش‌ اجتماعي ِ ماكس وبر، جامعه‌شناس نامدار آلماني، زمينۀ بررسي عقلانيت را در رفتارهاي اجتماعي فراهم مي‌كند. وبر و پس از او پيروان و هم‌فكرانش با تعيين كنش‌هاي چهارگانۀ اجتماعي و دسته‌بندي آن، ميزان عقلانيت موجود در اين كنش‌ها را بررسي ‌كردند. اكبر رادي نمايش‌نامه‌نويس ايراني، يك بخش از اين نظريه را به نام كنش معطوف به هدف در نمايش‌نامۀ پلكان، بررسي مي‌كند. نظريۀ تحرك اجتماعي يا فرا رفتن فرد از يك لايۀ اجتماعي به لايۀ بالاتر هم با نمايش زندگي بلبل، ميوه‌فروش دوره‌گرد تشريح مي‌شود. در اين نمايش‌نامه، بلبل با روي آوردن به دزدي، دروغ، عهدشكني، تشكيل گروه فشار، رشوه دادن و حتي قتل غير عمد به يك مقاطعه‌كار ساختماني ثروتمند تبديل مي‌شود. در روند اين تحرك اجتماعي ابتدا عناصري مانند فرهنگ، بيگانگي و ميل به ارتقا، مبارزه و رقابت بررسي مي‌گردد و پس از آن از پديده‌هايي همچون خودكشي، خودكامگي، مهاجرت و اعتصاب كارگران هم سخن به ميان مي‌آيد. قهرمان نمايش اكبر رادي، گرچه موفق به بهبود جايگاه اقتصادي خود مي‌شود اما به دليل رفتارهاي ناهنجار اجتماعي، نمي‌تواند جايگاه فرهنگي خويش را تغيير دهد.