تشيع در عصر سلجوقي؛ تهديدهاي فرارو و عوامل تداوم

يكي از دوره‌هاي مهم و حساس تاريخ شيعه، عصر سلجوقي است كه به‌سبب تغيير حاكميت و جايگزين شدن دولت سني‌مذهب به جاي دولت شيعي آل‌بويه، وضعيت شيعيان دگرگون شد. تصور مي‌شود با روي كار آمدن سلجوقيان ـ كه پايبندي عميقي به مذهب اهل‌سنت و خلافت عباسي داشتند ـ مي‌بايست عرصه براي فعاليت شيعيان تنگ و آنان به حاشيه رانده شده باشند؛ اما برخلاف اين تصور، در عصر سلجوقي بخصوص در نيمه‌ دوم آن، مراكز شيعه‌نشين توسعه يافتند و نهادهاي علمي و آموزشي و به‌تبع آنها فعاليت‌هاي علمي و پژوهشي، نه‌تنها دچار خلل و نقص نشدند، بلكه با عملكردي چشمگير به كار خود ادامه دادند. در اين مقاله به اين مسئله پرداخته مي‌شود كه علل حفظ و تداوم تشيع و فعاليت‌هاي آن در اين دوره چه بوده است؟ به نظر مي‌رسد كه عوامل اصلي در تداوم تشيع، اهتمام به توسعه‌ علمي و آموزشي، پايبندي به اصول، توأم با رعايت اعتدال و تقيه، و حضور در مناصب اجرايي و سياسي بوده است كه در نتيجه با از ميان رفتن دولت مقتدر شيعه‌مذهب آل‌بويه، خللي در جامعۀ شيعه و رهبري علمي آن پديد نيامده است.