بررسي ديدگاه‌هاي مختلف فلاسفه اسلامي در نقد و اصلاح نظريه ماده - صورت‌گرايي مشائيان

در اين مقاله، نظرية ماده صورت‌گرايي مشائيان و مباني آن در مواجهه با ديدگاه‌هاي جديد فيزيكي (نظرية اتم‌ها) را نقد و تحليل كرده و بدين منظور، دو ديدگاه رقيب اين نظريه در تاريخ فلسفة اسلامي، يعني نظرية منسوب به رواقيان (عرضه شده ازسوي ابوالبركات و سهروردي) و نظرية ذره‌گرايي در تفسيرهاي فلسفي (اجسام صغار صلبه) و كلامي آن (اجزاي لايتجزي) را بررسي كرده ايم؛ سپس رويكرد انديشمندان معاصر دربارۀ نظرية ماده صورت‌گرايي را واكاوي و آنان را براساس نظراتشان به سه گروه تقسيم كرده ايم: دو گروه از ايشان نظرية ماده صورت‌گرايي را نفي كرده و هركدامشان به نحوي از يكي از نظريات مخالفان با اين نظريه حمايت كرده‌اند. در اين ميان، محيي‌الدين الهي قمشه‌اي و استاد حسن‌زادة آملي به نظرية ذره‌گرايان تمايل يافته و استاد مصباح يزدي و استاد فياضي به نظرية منسوب به رواقيان گرايش پيدا كرده‌اند. دستۀ ديگر، كساني همچون فاضل توني و علامه طباطبايي هستند كه كوشيده‌اند به نحوي ميان نظرية ماده صورت‌‌گرايي و نظرية اجسام صغار صلب و ديدگاه فيزيك جديد جمع كنند؛ باوجود آن، برخي مباني نظرية ماده صورت‌گرايي مانند متصل دانستن جسم، بالفعل نبودن اجزاي جسم و وجودداشتن هيولاي اولي همچنان با چالش‌هاي فلسفي و تجربي مختلف روبه روست.