ابن قولويه: محدثي در گذر از نصّ به اجتهاد (ظهور و افول يك محدث قمي)

ابن قولويه محدث و فقيه متقدم شيعي، از خانداني محدث بود. وي تأثيرگذارترين استاد شيخ مفيد بود و محدثان و بزرگان نامداري چون شيخ صدوق و ابن غضائري نزدش شاگردي كرده‌اند. حيات علمي وي در مكتب حديث قم آغاز شد و پس از فعاليت در چند بوم‌حديث مهم شيعه، در بغداد وفات يافت. نقش وي در انتقال حديث و كتب راويان ميان اين بوم‌ها و سرزمين‌هاي اسلامي، در سدۀ چهارم مؤثر و كارآمد بود. او در خراسان، ماوراءالنهر و مناطق مختلف عراق و‌ مصر به تعليم و تعلم حديث پرداخت. مطالعۀ اسامي كتاب‌ها و برخي اعتقادات ابن‌ قولويه نشان مي‌دهد او از اساتيد و اعتقادات شيعيان خراسان مانند عياشي و برخي باورهاي اسماعيليه، بيش از ساير بلاد تأثير گرفته است. محصول اين سفرها فقط كتاب كامل‌ الزيارات نبود، بلكه بيست كتاب با موضوعات فقهي به او نسبت داده شده است. اين پژوهش با اشاره به تجارب و تحليل دستاوردهاي حضور وي در شهرهاي مختلف، كوشيده است دربارۀ سبب وانهاده و كنار زده‌ شدن ابن‌ قولويه كه اندكي پس از وفات وي رخ داده، كاوش كند. ديدگاه فقهي مشهور ابن‌ قولويه، نظريۀ عدديه است كه به نظر مي‌رسد افزون بر اوضاع علمي، فرهنگي و اجتماعي سدۀ چهارم و پنجم، اين رأي هم به‌طور خاص، در باقي‌ نماندن نشان علمي از فقيهي نامدار چون او، سهم عمده‌اي داشته باشد.