بررسي تفسيري آيات نسبت ضلالت به خدا و تنافي آن با اختيار انسان

هدايت و اضلال الهي داراي دو نوع ابتدايي و جزايي است؛ هيچ‌يك از اين دو نوع منافاتي با اختيار انسان ندارد؛ چراكه يا قابل استناد به خداوند نيست و يا اگر هست، اختيار انسان را سلب نمي‌كند. اما هدايت ابتدايي كه به معناي نشان دادن راه كمال و سعادت به انسان است و هدايت جزايي كه نتيجه بهره گرفتن اختياري انسان از اسباب هدايت ابتدايي خداوند است و نيز اضلال جزايي كه نتيجه سوءاختيار خود انسان است، با وجود قابل استناد بودن اين سه قسم، به خداوند اما منافاتي با اختيار انسان ندارد، اما اضلال ابتدايي قابل استناد به خداوند نيست. بحث هدايت و اضلال الهي از آن جهت داراي اهميت است كه شبهه معروف جبر در هدايت و ضلالت را پاسخي درخور مي‌دهد؛ چرا كه ظاهر اضلال و هدايت الهي اين است كه انسان اختياري در گمراه شدن نداشته و خداوند افراد را وادار به راه درست يا نادرست مي‌نمايد. اين پژوهش ثابت مي‌كند كه هدايت و ضلالت انسان به اختيار خود اوست.