واكاوي مفهوم انسان‌شناسانۀ وطن در شاهنامه (براساس تحليل ساختارهاي مكان)

پناهگاه يكي از كهن‌الگوهاي بنيادين بشر است كه در وطن تجسد مي‌يابد؛ كالبدي براي ظهور جهان‌بيني و ساختار اجتماعي مردماني كه ويژگي‌هاي مشترك فرهنگي، سياسي، زباني و تاريخي دارند. انسان‌شناسان دو مؤلفه براي تعريف وطن ارائه كرده‌اند: اصالت مرز و آنچه درون مرزها ديده مي‌شود. با توجه ‌به اين مسئله، زمين، حكومت و دشمن مؤلفه‌هايي هستند كه هركدام سهمي در خلق اين مفهوم دارند و با توجه به الگوي هر دوران تاريخي، اهميت بيشتر يا كمتري مي‌يابند. در شاهنامه، ايران و ايرانشهر وطني ‌هستند ‌كه همۀ روايات در ارتباط با اين دو شكل مي‌گيرد، اما آميختگي مكان‌هاي‌ واقعي و فراواقعي، حكومت‌هاي اسطوره‌اي و تاريخي و دشمنان گوناگون در شاهنامه، تشخيص وطن را دشوار مي‌كند. مكان مهم‌ترين و بديهي‌ترين مؤلفه براي تعريف مفهوم وطن است؛ بنابراين در اين پژوهش براي دست‌يافتن به تعريف وطن، مكان‌هاي شاهنامه تقسيم‌بندي، توصيف و تحليل شده‌اند. مكان‌هاي فراواقعي، انعكاس ذهنيت ايرانيان دربارۀ سكونتگاه و شاه آرماني‌ است و مكان‌هاي واقعي ساختارهاي حكومتي و اجتماعي را به‌ تصوير مي‌كشد. بررسي مكان‌هاي واقعي و فراواقعي، اين حقيقت را آشكار مي‌كند كه وطن در شاهنامه، مفهومي ذهني، جمعي و شامل حوزه‌اي تمدني است؛ يعني مجموعه‌اي از شهرها و مردمان كه با يكديگر ارتباط دارند و يك حكومت مركزي قدرتمند آن‌ها را اداره و از آسيب دشمن حفظ مي‌كند.