مسئله اعتماد اجتماعي در نظام اجتماعي اسلام

امروزه يكي از مسائل اساسي جوامع غربي و جوامعي كه متأثر از فرهنگ غربي هستند كاهش سرمايه اجتماعي است. اعتماد اجتماعي يكي از مؤلفه هاي اساسي سرمايه اجتماعي است. كاهش اعتماد اجتماعي بحران هويتي و فرهنگي را به دنبال داشته و اين مسئله را در كانون توجه جامعه شناسان قرار داده است. جامعه اسلامي ما به ميزاني كه پاي بند به آموزه هاي اسلامي است از اين سرمايه برخوردار است. بدين روي هدف اين مقال بررسي اعتماد اجتماعي در نظام اجتماعي اسلامي است. مقاله از روش توصيفي تحليلي بهره جسته و موضوع را از ابعاد مختلف اعتقادي، اصول فقه، اخلاق اجتماعي و فقهي واكاوي نموده‌است. مفاهيمي چون "ايمان"، " مؤمن"، " متقي"، " برادر"، "ولايت مؤمنانه"،" كرامت انساني"، " حق الله و حق الناس"، " مسلم"، " متشرع"، " متخلق"، " تعاون"، " تكافل"، " مواسات"، " قرض الحسنه"، " صدقه"، " وقف"، " عمل صالح"، " حسن خلق"، "تولي"، " حرمت "غيبت و تهمت و افتراء و اهانت" و دهها مفهوم ديگر حاوي معناي اعتماد اجتماعي است. در بحث اعتقادي به سنت هاي الهي و نقش توكل و اعتماد به وعده‌هاي الهي اشاره شده و در بحث اصول فقه بحث خبر واحد و بناي عقلاء به عنوان دو موضوع اساسي در زير مجموعه اعتماد اجتماعي بررسي شده و در بحث اخلاق اجتماعي برخي اصول اخلاقي و رويه هاي پيشوايان ديني در تأكيد بر اعتماد مؤمنان نسبت به هم و ضرورت برقراري رابطه برادرانه اشاره شده و در بحث احكام فقهي نيز برخي عناصر زيرساختي، ساختي و عامليتي مقوم اعتماد اجتماعي تشريح گرديده‌است. از جمله عناصر ساختي مطرح در اين مقال عبارت است از: خاستگاه كتاب، سنت و عقل، ابتناي بر حكمت‌نظري و عملي، تفكيك حق‌الله و حق‌الناس و رابطه اخوت، بنوت، نبوت و امامت. نتيجه آنكه بسياري از احكام اخلاقي، فقهي اسلام به صورت ساختاري يا عامليتي، مستقيم يا غير مستقيم به تقويت اعتماد اجتماعي منجر مي‌شود و در عين حال فرد و جامعه را از اعتماد بي‌جا برحذر مي دارد.