سازوكار تغيير اجتماعي از ديدگاه قرآن با تكيه بر سير نزول

فهم جامعه و مسائل مربوط به آن، دست‌كم بخشي از تلاش‌هاي علمي دانشمندان از قديم تاكنون بوده است. دغدغه‌ي تبيين تغييرات اجتماعي و دگرگوني‌هايي كه در سطح نهادها و ساختارهاي اجتماعي رخ مي‌دهد و ارائه‌ي تبييني درست از آن، مسأله‌اي بود كه باعث ايجاد دانشي به نام جامعه‌شناسي شد. به دليل نگاه به جامعه از زواياي مختلف و سطوح تحليل متفاوت، جامعه‌شناسان ديدگاه‌هاي متعدد و در برخي موارد متضادّي از تغيير اجتماعي ارائه‌ كرده‌اند. به نظر دين (جهان‌بيني، شريعت و اخلاق)، انگيزه‌هاي رواني، اقتصاد و كُنش كه بستر شكل‌گيري انگاره‌هاي اساسي جامعه‌شناسي شد، مهم‌ترين مولفه‌ها در باب تحليل دگرگوني‌هاي اجتماعي است. تدبّر در آيات و تحليل آنها بر اساس اين مولفه‌ها با نظرداشت سير نزول، مي‌تواند در ارائه‌ي يك الگوي قرآني در باب سازوكار تغيير اجتماعي راهگشا باشد. پس از تدبّر در آيات و تحليل كمي و كيفي داده‌ها، سازوكار تغيير اجتماعي از منظر قرآن، به‌نظر فراگردي چندبُعدي و دوراني است. در اين فراگرد، جهان‌بيني و باور افراد جامعه به‌مثابه زيربناي تغيير اجتماعي بر كنش آنها تأثير مي‌گذارد و باعث بازتوليد يا تغيير ساختارها مي‌شود، امّا اين تأثير يك‌طرفه نيست. در نهايت؛ از منظر قرآن، هرگونه تحليلي براي فهم تغييرات اجتماعي و سازوكار آن بايد بر رابطه متقابل باور و كنش افراد تمركز كند.