مفهوم‌پژوهي واژه «دولت» در متون عرفاني فارسي تا قرن هشتم با تأكيد بر مصيبت‌نامه عطار

موضوع اين مقاله بررسي واژه­ شناختي و مفهوم­ شناختي «دولت» در متون كهن عرفاني فارسي و بررسي و تحليل آن در­ مصيبت نامه عطار است. مسأله اصلي مقاله اين است كه مراد از آنچه كه در متون عرفاني «دولت» خوانده مي­شود، چيست؟ و كاربردهاي رايج آن در زبان صوفيه با توجه به بسامد بالا و اهميت آن در متون عرفاني چگونه است؟ همچنين با توجه به اهميت «دولت» در مصيبت­نامه عطار، معناي دقيق و محصَّل آن را در اين اثر چيست و مصاديق آن كدام است؟ عطار چه چيزهايي را دولت مي­خواند و گونه ­هاي «دولت» در مصيبت­نامه او چگونه بيان ­شده­است؟ آنچه از بررسي­ هاي انجام­شده به­دست آمد، اين بود كه دولت در متون عرفاني پديده­اي از جنس موهبت، و «حادثه»­اي فراتر از محاسبات عقلاني در حيات روحاني عارفان است كه وضعيت­ هايي ايده ­آلي همانند «وصال»، «قرب» و «فتوح روحاني» را در تجارب صوفيانه آنها نشان­مي­دهد. از نظر عطار دولت، به­مثابه موهبتي ازلي كه از «عالم بي­علتي» فراز مي­آيد، امر اشتدادي است و هر انساني به اندازه­اي معين از آن برخوردار است. برخي پديده­هاي دروني مانند «آرامش درون»، «آشكارگي معاني نهفته در جان» و برخي پديده­ هاي بيروني مانند «بهره ­يافتن از پير»، «هدايت­ يافتگي» از مصاديق دولت در آثار عطار است. ايماژ­هاي حكايت­هاي عطار در اين زمينه، بيانگر رخدادهاي ناگهاني غيرقابل پيش­بيني­ و خارج از نظام عليت است كه در آنها «دولت» بر انسان «مي­گذرد» و بدون بستري از انتظار منطقي به سراغ انسان مي­آيد. هدف اين پژوهش، تعريف دقيق و بيان چيستي و چگونگي مفهوم «دولت» در متون كهن عرفاني فارسي به­ويژه مصيبت­نامه عطار است كه با روش توصيفي-تحليلي مورد بررسي قرار گرفته است.

No abstract