پژوهشي نو دربارۀ شمار بيت هاي شاهنامه (پاسخي ديگر به چرايي اختلاف ميان رقم مشهور و كميت واقعي شاهنامه)

از ديرباز تا به امروز با استناد به رواياتي رايج و سه بيت منتسب به فردوسي، شاهنامه به داشتن شصت‌هزار يا قريب به شصت‌هزار بيت مشهور بوده است؛ حال‌آن‌كه شمار ابيات در كهن‌ترين دستنويس‌ها و نيز متون چاپيِ معتبر از پنجاه‌هزار بيت درنمي‌گذرد. پژوهش حاضر در پي پاسخي تازه به اين پرسش‌هاست كه اين رقم از كجا، كي و توسط چه كساني رواج يافته، و نسخ خطي و چاپ‌هاي مشهور به تفكيكِ بخش‌هاي داستاني، هريك داراي چه تعدادي از ابيات هستند. اين پژوهش شامل چهار بخش است: 1. بررسي و نقد ابيات منتسب به فردوسي دربارۀ تعداد بيت‌هاي شاهنامه 2. بررسي گزارش‌هاي مختلف دربارۀ شمار ابيات شاهنامه (اعم از مقدمه‌هاي پنج‌گانۀ شاهنامه، تذكره‌ها، منابع تاريخي، ادبي، جغرافيايي، رجالي و...، و ديدگاه‌هاي پژوهش‌گران معاصر) 3. بازشماري و به‌دست‌دادنِ تعداد دقيق بيت‌هاي شاهنامه به تفكيك بخش‌هاي داستاني، در چاپ‌هاي تُرنِر ماكان، ژول مول، بروخيم، دبيرسياقي، مسكو، كزّازي، جيحوني، خالقي. 4. بحث دربارۀ دلالت‌هاي معنايي عدد «شصت» و «شصت‌هزار». نگارندگان برآنند كه عدد «شصت‌هزار» نه توسط فردوسي بلكه توسط شاهنامه‌دوستان، و دست كم از قرن ششم با افادۀ معني «كثرت»، «كمال» و «تقريب» در توصيف تعداد ابيات شاهنامه به‌كاررفته و حكاياتي بر اساس آن برساخته شده است كه در متوني همانند چهارمقاله بازتاب يافته است. متأثر از اين متن و نظاير آن، اين عدد در منابع بعدي نيز تكرار شده است. برپايۀ اين‌گونه رواياتِ مشهور، دست‌كم از سدۀ ششم ابياتي دربارۀ شمار شصت‌هزاريِ بيت‌هاي شاهنامه سروده و به شاهنامه الحاق شده و مبناي گمانه‌زني‌هاي نويسندگان قديم و پژوهش‌گران معاصر قرار گرفته است.